Etilenin molekulunda hər bir karbon atomu sp² - hibrid orbitallarını əmələ gətirmək üçün bir ədəd 2s- orbital və iki ədəd 2p- orbitaldan (yəni mövcud üç 2p- orbitalından ikisini) istifadə edir.

  Orbitalların rabitənin yerləşdiyi düz xətt boyunca örtülməsi hesabına yaranan rabitəyə σ - siqma rabitə deyilir (bütün adi rabitələr bu tipdir). Qonşu karbon atomlarının sp² - hibrid orbitallarının örtülməsi siqma rabitənin yaranmasına səbəb olur. sp² – sp² rabitəsinin yerləşdiyi müstəviyə perpendikulyar  olaraq hibridləşməmiş p - orbital yerləşmişdir. Bu tipli p- orbitallar qonşu karbon atomları arasında kifayət qədər yaxın yerləşir ki, bu da onlar arasında qarşılıqlı örtülmənin baş verməsinə şərait yaradır.

  Bu p- orbitalların yandan örtülməsi hesabına yaranan rabitəyə π - pi rabitə deyilir. Bu rabitə σ - rabitə kimi möhkəm deyildir. Belə ki, π - rabitədə örtülmə daha zəifdir. Məhz bu səbəbdən C = C rabitəsi C – C rabitəsindən 2 dəfədən bir qədər az möhkəmliyə malikdir. Bir  halda ki, qonşu karbon atomlarının p- orbitallarının örtülməsi yalnız bu orbitalların paralel olduğu halda mümkündür, onda iki CH2 – fraqmenti koplanar olmalıdır – yəni bir müstəvi üzərində yerləşməlidir. Əgər CH2 qruplarından biri digərinə nəzərən fırlanarsa, onda p- orbitallar arasında örtülmə azalacaq və π - rabitə tədricən dağılacaq. Lakin bunun üçün enerji sərf etmək lazımdır. Məhz bu səbəbdən molekulun ən davamlı forması bütün 6 atomun bir müstəvi üzərində yerləşdiyi formadır.

  Əgər karbon atomu yalnız iki atomla birləşmiş olarsa (C2H2 və O=C=O olduğu kimi) σ - rabitələrin yaranması üçün sp - hibrid orbitalları istifadə olunur. Asetilendə σ - rabitələr iki karbon atomunun sp- hibrid orbitallarının bir – birilə və hər bir karbon atomunun sp- hibrid orbitalının hidrogen atomunun 1s orbitalı ilə örtülməsi hesabına yaranır. Bütün 4 atomun eyni müstəvi üzərində olduğu halda örtülmə maksimum olacaqdır. Yerdə qalan digər iki hibridləşməmiş p-orbitalların bir – birini örtməsi hesabına iki π - rabitə əmələ gəlir. Hər bir karbon atomunda sp - hibrid orbitallara nəzərən düz bucaq altında yerləşmiş iki belə orbital mövcuddur.

  Karbon dioksiddə σ - rabitələr karbonun sp- hibrid orbitallarının hesabına yaranmışdır. Bu orbitallar bir düz xətt boyunca yerləşdiyi üçün CO2 molekulu xətti quruluşludur. p- orbitallarının yandan örtülməsi nəticəsində karbon atomu ilə hər bir oksigen atomu arasında bir π - rabitə əmələ gəlir.

  Qeyd edək ki, ikinci dövrün elementləri – karbon, azot və oksigen güclü π - rabitələr əmələ gətirə bilirlər. Daha ağır atomlarda möhkəm π - rabitələr əmələ gəlmir. Belə ki, atomların ölçüləri böyüdükcə, örtülmə hissələri atomların mərkəzlərini birləşdirən düz xəttdən aralanır və bunun da nəticəsində rabitə zəifləyir.

İkiqat və üçqat rabitələr.

  Karbon bəzi birləşmələrdə (karbon dioksid, etilen kimi birləşmələrdə) ikiqat rabitə əmələ gətirir. İkiqat rabitə - iki adi birqat rabitənin birləşməsi deyil. Belə ki, əgər belə olsaydı, onda ikiqat rabitənin enerjisi birqat rabitənin enerjisindən düz 2 dəfə artıq olmalı idi. Lakin nəticələr göstərir ki, rabitə 2 dəfədən daha az möhkəmdir. Eyni şey üçqat rabitəyə də aiddir. Deyilənləri əsaslandırmaq məqsədilə, C – C rabitələrinin standart entalpiyalarını müqaisə edək. Standart entalpiya – 1 mol maddənin molekullarındakı hər hansı rabitəni qırmaq üçün tələb olunan enerjidir :

2017  ©  kimyachi.com

 Bütün hüquqlar qorunur.

Bizi izləyin :

  • Facebook - Grey Circle
  • Twitter - серый круг
This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now