İki digər təbii radioaktiv element sırası - ²³⁵U- dən başlayıb, ²⁰²Pb ilə bitən aktinium sırası və ²⁸²Th - dən başlayıb, ²⁰⁸Pb ilə bitən torium sırasıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, həmçinin 4 – cü, təbiətdə mövcud olmayan və süni yolla alınmış radioaktiv izotop sırası da mövcüddur. 

  Süni radioaktivlik. Özbaşına baş verən nüvə reaksiyalarından başqa həmçinin süni yolla həyata keçirilən nüvə reaksiyaları da var. Bu zaman davamlı izotoplar müxtəlif zərrəciklərlə (məs : α – zərrəciklər və ya neytronlarla) bombardman edilir. İlk dəfə bu tip nüvə reaksiyasını Rezerford həyata keçirmişdir. O, Uilson kamerasında azot atomunu α – zərrəciklərlə bombardman etməklə buna nail olmuşdur.

  Şəkildən görünür ki, alfa zərrəciklərin izi müəyyən yerdə kəsilir və həmin yerdən iki yeni : uzun nazik və qısa qalın iz başlanğıc götürür. Rezerford belə qənaətə gəldi ki, nüvə çevrilməsi nəticəsində iki yeni zərrəcik əmələ gəlir. O, qısa qalın izi  ¹H  atomuna, uzun nazik izi isə  ¹⁷O atomuna aid etdi. 

  Sonralar tədqiqatlarda bombardman etmək məqsədilə digər növ zərrəcik selindən də istifadə edilməklə müxtəlif nüvə çevrilmələri həyata keçirildi. Neytronlar yüksüz olduğu üçün onlardan istifadə etmək daha əlverişli sayılır. Belə ki, neytron yüksüz olduğu üçün, o atoma yaxınlaşdıqda nüvə tərəfindən itələnmir. Artıq 1940 – cı ildən başlayaraq süni yolla sıra nömrələri 92 – dən yuxarı olan yeni elementlər alınmağa başladı. Bu elementləri trans – uran elementləri adlandırırlar. 

   İlk süni radioaktiv element isə 1934 – cü ildə İren Küri və Frederik Jolio Küri tərəfindən alınmışdır. Onlar B(bor)–un izotopunu α– zərrəciklərlə bombardman edərək, ¹³C izotopunu almışdılar. Bu izotop da öz növbəsində, pozitron (elektronla eyni kütləyə malik müsbət yüklü zərrəciklər) buraxmaqla parçalanır.

  Radioaktiv parçalanmanın sürəti. Radioaktiv izotopun parçalanma sürətini artırmaq və ya azaltmaq mümkün deyil. Bu yalnız həmin izotopun miqdarından və növündən asılıdır. Radioaktiv element atomlarının yarısının parçalanmasına sərf olunan zaman – elementin yarımparçalanma periodu adlanır.

Nüvə reaksiyaları. Radioaktivlik.

 

  Nüvə reaksiyaları kimyəvi reaksiyalardan müəyyən qədər fərqlənirlər. Belə ki, kimyəvi reaksiyalar zamanı reaksiyaya daxil olan maddələrin atomlarında heç bir dəyişiklik baş vermir. Nüvə reaksiyaları isə birbaşa maddənin atomunun strukturunun dəyişməsi, daha dəqiq desək, atomunun nüvəsinin dəyişməsi ilə nəticələnir. Nüvənin dəyişməsi dedikdə, onu təşkil edən proton və neytronların sayının dəyişməsi nəzərdə tutulur. Bundan öncəki mövzuda (bax : nüvənin rabitə enerjisi) nüvəni parçalamağın nə dərəcədə qəliz məsələ olduğu barədə danışıldı. Başa düşdüyünüz kimi, nüvəni təşkil edən proton və neytronları bir - birindən qoparmaq üçün külli miqdarda enerji tələb olunur. Elə bu səbəbdən də adi məktəb laboratoriyasında nüvə çevrilməsi aparmaq mümkünsüzdür. Amma belə çevrilmələrin aparıldığı yerlər var. Onlardan ən əsası isə, sözsuz ki, nüvə reaktorlarıdır. 

  Radioaktivlik. Bəzi elementlərin atomları davamlı olmadığı üçün daha yüngül atomlar əmələ gətirməklə parçalanırlar. Bu zaman nüvə parçalanır, onu təşkil edən proton və neytronlardan iki yeni nüvə əmələ gəlir. İlkin atomu təşkil edən elektronlar isə həmin iki nüvə arasında uyğun say nisbətində paylanırlar. Bəzi hallarda parçalanan nüvədən proton, neytron və ya elektron ayrılır. Bu prosesə radioaktiv parçalanma deyilir. Belə parçalanmaya məruz qalan element isə radioaktiv element adlanır. Radioaktivlik 2 cür ola bilər : təbii və süni.

  1896 – cı ildə fransız fiziki Bekkerel uranın flüorosesiya xassəli duzları ilə təcrübələr apararkən maraqlı bir hadisənin şahidi oldu. O, tünd kağızla örtülmüş fotolenti uranın duzları olan çəkməcəyə qoymuşdu. Bir müddət sonra fotolentin yuyulması zamanı o aşkar etdi ki, lent işıqlanıb (və ya belə demək mümkünsə, yanıb). Bir halda ki, fotolent ortülü idi, və işıq ora nüfuz edə bilməzdi, Bekkerel belə bir nəticəyə gəldi ki, işıqlanmaya səbəb, uran duzlarının buraxdığı yeni növ şüalardır. Çünki, həmin dövrdə elmə məlum olan heç bir şüa növü belə bir xüsusiyyətə malik deyildi.

Fransız alimləri Mariya və Pyer Kürilər bu yeni növ şüalanmanı tədqiq etməyə başladılar. Mariya Küri uranın mineralından 2 yeni elementi ayıra bildi. Bu yeni elementlər də Bekkerelin müşahidə etdiyi yeni növ şüalanmaya səbəb olurdular. Küri aşkar etdiyi elementləri polonium (Po) və radium (Ra) adlandırdı. 

  Radioaktiv maddələr 3 növ şüa buraxır. Bu şüaların hər biri bəzi maddələrin (məs. ZnS kimi) işıqlanmasına səbəb ola bilir, eyni zamanda hər hansı qazın içərisindən keçdikdə onu ionlaşdırır. Amma bu şüalar elektrik sahəsində özlərini müxtəlif cür aparırlar. Yükü olmayan γ – şüalar rentgen şüalarına bənzəyir : onlar güclü nüfuzedici xassəyə malikdirlər və qalınlığı 0,1 m olan metaldan keçə bilirlər. e/m nisbətinin ölçülməsi hesabına müəyyən edildi ki, α – şüalar helium atomunun nüvələridir, β – şüalar isə elektronlardır. β – şüalar qalınlığı 0,01 m, α – şüalar isə 0,01 mm – dən çox olmayan metaldan keçə bilir.

  Təbii və süni radioaktivlik. Üç təbii radioaktiv element sırası məlumdur. Birincisi, uran sırası  ²³⁸U - dən başlayaraq bir neçə radioaktiv izotopu əhatə edir və  ²⁰⁶Pb izotopu ilə başa çatır. Sıranın ilk iki üzvü : 

2017  ©  kimyachi.com

 Bütün hüquqlar qorunur.

Bizi izləyin :

  • Facebook - Grey Circle
  • Twitter - серый круг
This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now